คู่มือเที่ยวงานเทศกาลและประเพณีญี่ปุ่นตลอดปี: คำศัพท์กิจกรรมวันปีใหม่ ชมซากุระ ทานาบาตะ และโอบง

หมายถึงเหตุการณ์ งานเทศกาล หรือประเพณีทางศาสนาและความเชื่อที่มีการทำกันเป็นประจำในแต่ละปีตามปฏิทินของคนญี่ปุ่น กิจกรรมเหล่านี้เป็นกระจกสะท้อนการให้เกียรติธรรมชาติและการหมุนเวียนเปลี่ยนผ่านของสี่ฤดูที่สดใสอย่างชัดเจนที่สุดครับ

ประเพณีการเดินทางไปขอพรความสุขสุขภาพดีที่วัด (Otera) หรือศาลเจ้า (Jinja) ในช่วงวันที่ 1-3 มกราคม ยูอิแนะนำว่าควรรู้จักมารยาทการสั่นกระดิ่ง โยนเหรียญห้าเยน (แทนความหมายของการมีวาสนาต่อกัน) โค้งคำนับสองครั้ง ปรบมือสองครั้ง และโค้งคำนับอีกหนึ่งครั้งเพื่อแสดงความเคารพอย่างถูกต้องค่ะ

กิจกรรมในฤดูใบไม้ผลิช่วงเดือนมีนาคม-เมษายน ที่ครอบครัวหรือเพื่อนร่วมงานจะนำเสื่อบลูชีท (Blue Sheet) ไปปูใต้ต้นซากุระเพื่อกินอาหาร ดื่มเครื่องดื่ม และพูดคุยสังสรรค์ ยูโตะเตือนว่าการจองที่นั่งในสวนสาธารณะยอดนิยมต้องทำอย่างมีระเบียบ และการรักษาความสะอาดเก็บขยะกลับบ้านเป็นกฎเหล็กที่ทุกคนต้องทำครับ

ตำนานความรักโรแมนติกข้ามทางช้างเผือกของเจ้าหญิงทอผ้าและชายเลี้ยงวัวที่จะได้โคจรมาพบกันปีละหนึ่งครั้ง ประเพณีหลักคือการเขียนคำอธิษฐานลงบนกระดาษหลากสีทรงยาวที่เรียกว่า Tanzaku แล้วนำไปผูกประดับตกแต่งไว้ที่กิ่งไม้ไผ่เพื่อหวังให้สมหวังดั่งใจปรารถนาค่ะ

เทศกาลสำคัญช่วงกลางเดือนสิงหาคม (คล้ายวันสารทจีนหรือวันสงกรานต์บ้านเรา) ซึ่งคนญี่ปุ่นจะลางานยาวเพื่อเดินทางกลับบ้านเกิดไปไหว้บรรพบุรุษ มีการจัดทำม้าจากแตงกวาและวัวจากมะเขือยาวเพื่อให้วิญญาณใช้เดินทางกลับมาเยี่ยมบ้านได้อย่างรวดเร็วและเดินทางกลับอย่างปลอดภัยครับ

มีขึ้นประมาณวันที่ 3 กุมภาพันธ์เพื่อต้อนรับการเริ่มเข้าสู่ฤดูใบไม้ผลิ ประเพณีหลักคือการโยนถั่วเหลืองคั่วพร้อมตะโกนว่า "鬼は外、福は内" (ยักษ์ร้ายจงออกไป โชคลาภจงเข้ามา) ยูอิชอบทานม้วนข้าว Ehoumaki ในคืนนี้ โดยต้องหันหน้าไปทางทิศมงคลประจำปีและห้ามพูดคุยจนกว่าจะกินหมดม้วนค่ะ

วันสุดท้ายของปีซึ่งสมาชิกในครอบครัวชาวญี่ปุ่นจะอยู่รวมตัวกันอย่างอบอุ่น คล้ายกับวันส่งท้ายปีเก่าของไทย มีประเพณีการดูคอนเสิร์ตเพลงขาวแดง (Kohaku Uta Gassen) และรับประทานบะหมี่โซบะร้อนๆ ร่วมกันในค่ำคืนที่แสนเงียบสงบก่อนก้าวสู่ปีใหม่ครับ

การชำระล้างทำความสะอาดทุกซอกมุมของที่อยู่อาศัย โรงเรียน และสำนักงานทำงานในช่วงปลายเดือนธันวาคม เพื่อขจัดฝุ่นละอองและสิ่งอัปมงคลของปีเก่าออกไป และเปิดพื้นที่ที่สะอาดบริสุทธิ์เพื่อต้อนรับเทพเจ้าปีใหม่ (Toshigami-sama) ที่จะเดินทางมาประทานโชคลาภค่ะ

เงินแต๊ะเอียที่จะใส่ซองกระดาษลวดลายน่ารักขนาดเล็กที่เรียกว่า Pochi-bukuro มอบให้ลูกหลานในช่วงเช้าของวันปีใหม่ ยูโตะรับรองว่านี่คือช่วงเวลาที่เด็กๆ ตั้งตารอคอยมากที่สุดในรอบปี และเป็นหน้าที่ของพวกเราผู้ใหญ่ที่จะต้องเตรียมแบ่งเงินใส่ซองเพื่อแจกเด็กๆ ครับ

ร้านอาหารขนาดกะทัดรัดริมทางที่จะมาตั้งเรียงรายตามวัดและศาลเจ้าในเทศกาลฤดูร้อน ขายเมนูทานเล่นยอดฮิต เช่น ทาโกะยากิ ยากิโซบะ น้ำแข็งไสหลากสี และแอปเปิ้ลเคลือบน้ำตาลทรายแดง (Ringo Ame) การเดินทานอาหารร้อนๆ จากร้านแผงลอยถือเป็นความสนุกสุดคลาสสิกของชาวญี่ปุ่นค่ะ

กิจกรรมเต้นรำพื้นเมืองที่เปิดโอกาสให้ทุกคนในชุมชนสวมใส่ชุดยูกาตะมาเดินล้อมวงเต้นไปตามจังหวะกลองไทโกะรอบหอคอยไม้สูง (Yagura) เพื่อขับกล่อมดวงวิญญาณบรรพบุรุษ ยูโตะชื่นชอบกิจกรรมนี้เพราะสามารถเดินเข้าไปเต้นแจมตามคนข้างหน้าได้อย่างสนุกสนานไม่ยากครับ

กิจกรรมสุนทรียภาพในฤดูใบไม้ร่วงช่วงเดือนตุลาคม-พฤศจิกายน ที่ผู้คนจะเดินทางไปท่องเที่ยวตามหุบเขา สวนญี่ปุ่น หรือภูเขาเพื่อชมความงดงามของใบเมเปิ้ลสีแดงฉานและใบแปะก๊วยสีทองอร่าม ถือเป็นประเพณีการพักผ่อนหย่อนใจที่ช่วยผ่อนคลายความตึงเครียดได้ดีที่สุดค่ะ

กิจกรรมที่สมาชิกครอบครัวจะเดินทางไปยังสุสานเพื่อทำความสะอาดกวาดเศษใบไม้ ถอนหญ้ารอบแท่นหิน นำดอกไม้สด อาหารโปรดของบรรพบุรุษ และจุดธูปประนมมือไหว้แสดงความกตัญญูกตเวทิตา มักทำกันในวันโอบง วันขึ้นปีใหม่ หรือช่วงวันวิษุวัต (Higan) ของฤดูใบไม้ผลิและฤดูใบไม้ร่วงครับ

ซูชิโรลชนิดพิเศษที่ประกอบด้วยไส้มงคล 7 อย่างตามตัวเลขของเทพเจ้าโชคลาภทั้งเจ็ด ธรรมเนียมระบุว่าต้องรับประทานข้าวปั้นนี้หมดทั้งม้วนใหญ่โดยไม่ใช้มีดหั่น เพื่อไม่ให้ตัดขาดจากโชคลาภ และต้องหันหน้าไปทางทิศโชคดีของปีนั้นๆ โดยตั้งสมาธิไม่พูดอะไรออกมาระหว่างเคี้ยวค่ะ

กระดาษแผ่นบางสีแดง น้ำเงิน เหลือง ขาว ดำ ซึ่งเป็นตัวแทนของเบญจธาตุ (ดิน น้ำ ลม ไฟ โลหะ) ใช้เขียนข้อความความปรารถนา เช่น ขอให้ผ่านการสอบระดับ JLPT หรือขอให้ครอบครัวมีสุขภาพแข็งแรง ก่อนจะผูกริบบิ้นแขวนไว้ที่ยอดใบไผ่สีเขียวชะอุ่มในงานทานาบาตะครับ

ของประดับมงคลที่ทำจากกระบอกไม้ไผ่สามลำตัดเฉียงประกบกับกิ่งสนและฟางข้าว นำไปวางเคียงคู่สองฝั่งประตูทางเข้าบ้านหรือตึกออฟฟิศ เพื่อเป็นหมุดหมายนำทางและอัญเชิญเทพเจ้าปีใหม่ให้เดินทางเข้ามาสถิตในบ้านเพื่อคุ้มครองผู้อยู่อาศัยให้ประสบความเจริญรุ่งเรืองค่ะ

เส้นโซบะทำจากธัญพืชซึ่งมีลักษณะบางยาวและตัดขาดง่าย คนญี่ปุ่นทานเพื่อเสริมมงคลให้มีอายุขัยที่ยืนยาวเหมือนเส้นบะหมี่ และเพื่อเป็นสัญลักษณ์ของการ "ตัดขาด" จากเคราะห์ซ้ำกรรมซัดและอุปสรรคชะตากรรมของปีเก่าให้ยุติลงในค่ำคืนสิ้นปีโดยไม่ข้ามไปยังปีใหม่ครับ

ชุดดั้งเดิมที่สวมใส่ง่าย ระบายความร้อนได้ดีเยี่ยม คนญี่ปุ่นนิยมสวมใส่ออกไปเดินเที่ยวงานเทศกาลฤดูร้อนและเทศกาลพลุไฟ ยูอิแนะนำว่าเวลาใส่ชุดนี้ ต้องพับสาบเสื้อด้านซ้ายทับด้านขวาเสมอ (左前はNG) เพราะการพับขวาทับซ้ายเป็นวิธีการแต่งตัวให้แก่ร่างของผู้ที่เสียชีวิตเท่านั้นค่ะ

อีเวนต์ฤดูร้อนช่วงเดือนกรกฎาคม-สิงหาคม ที่จะดึงดูดผู้คนนับแสนสวมชุดยูกาตะมานั่งรอชมการยิงพลุไฟหลากสีสันรูปทรงแปลกตาขึ้นสู่ท้องฟ้ายามค่ำคืนริมฝั่งแม่น้ำใหญ่ ยูโตะขอเสนอแนะว่าควรไปจองพื้นที่ (Bashotori) ตั้งแต่ช่วงบ่ายและเตรียมพัดลมพกพากับน้ำดื่มไปให้พร้อมสู้กับอากาศร้อนจัดครับ

เครื่องสักการะเทพเจ้าปีใหม่ ทำจากแป้งโมจิทรงกลมก้อนใหญ่ซ้อนทับด้วยก้อนขนาดเล็กและประดับส้มไดได (Daidai) ด้านบนสุด สื่อความหมายถึงการสืบทอดครอบครัวจากรุ่นสู่รุ่น (ส้มไดไดแปลว่ารุ่นต่อรุ่น) มักนำมาทำพิธีทุบกินเพื่อความเป็นสิริมงคลในวันที่ 11 มกราคม (Kagami Biraki) ค่ะ