คู่มือร่วมงานศพในญี่ปุ่น: มารยาทการแต่งกาย การเตรียมเงินช่วยงาน และคำแสดงความเสียใจ

หมายถึงพิธีศพในภาพรวมทั้งหมดที่จัดขึ้นเพื่อส่งวิญญาณผู้เสียชีวิตไปยังสัมปรายภพตามขนบธรรมเนียม ในญี่ปุ่นมักจัดขึ้นร่วมกับพิธีฌาปนกิจศพ โดยครอบครัวและคนรู้จักจะร่วมกันฟังสวดมนต์และทำพิธีไว้อาลัยร่วมกันครับ

พิธีศพคืนแรกที่จัดขึ้นหลังจากบุคคลเสียชีวิต โดยมีญาติสนิท เพื่อนสนิท และเพื่อนร่วมงานมารวมตัวกันเพื่อฟังสวดและใช้เวลาร่วมกับผู้ล่วงลับเป็นครั้งสุดท้าย มักเริ่มช่วงเย็นประมาณ 18:00 น. และกินเวลาสั้นๆ ประมาณ 1-2 ชั่วโมงเท่านั้น แตกต่างจากงานศพไทยที่มีการสวดหลายคืนครับ

พิธีอำลาผู้ตายต่อหน้าสาธารณชน มักจัดขึ้นในวันรุ่งขึ้นถัดจากพิธีสวดอภิธรรม (Otsuya) ในช่วงกลางวันเพื่อแสดงความเคารพเป็นครั้งสุดท้าย ก่อนที่จะเคลื่อนย้ายหีบศพไปที่เตาเผาเพื่อทำพิธีฌาปนกิจต่อไปครับ

เงินช่วยงานศพที่ผู้เข้าร่วมงานนำมามอบให้กับครอบครัวผู้สูญเสียเพื่อช่วยเหลือในส่วนของค่าใช้จ่ายในการจัดงานศพ และเป็นการร่วมแสดงความเสียใจด้วยครับ ยูอิขอเน้นย้ำว่า เงินที่ใส่ต้องไม่ใช่ธนบัตรใหม่เอี่ยมเด็ดขาด เพราะตามความเชื่อญี่ปุ่น ธนบัตรใหม่เอี่ยมหมายถึงการเตรียมเงินรอรับเหตุการณ์สูญเสียล่วงหน้า ซึ่งถือเป็นเรื่องอัปมงคลอย่างมากค่ะ

ซองพิเศษสำหรับใส่เงินช่วยงานศพ ประดับด้วยเชือกรัดสีดำ-ขาว หรือสีเงิน (เรียกเชือกนี้ว่า Mizuhiki) การเลือกซื้อซองต้องสอดคล้องกับลัทธิทางศาสนาของงานศพนั้นๆ (เช่น ศาสนาพุทธ ชินโต หรือคริสต์) และหน้าซองจะต้องถูกเขียนด้วยน้ำหมึกสีดำเจือจาง (淡墨 - Usuzumi) เพื่อสื่อความหมายว่า เสียใจจนน้ำตาร่วงลงไปผสมกับน้ำหมึกทำให้สีหมึกจางลงครับ

เสื้อผ้าที่ออกแบบสำหรับงานศพโดยเฉพาะ สำหรับผู้ชายคือชุดสูทสีดำสนิท (ไม่ใช่สีกรมท่าหรือสีเทาเข้ม) เนกไทสีดำไม่มีลวดลาย เชิ้ตขาว และรองเท้าหนังสีดำด้าน สำหรับผู้หญิงคือเดรสหรือสูทกระโปรงสีดำปิดคอ ความยาวคลุมเข่า ห้ามใส่รองเท้าส้นสูงแบบเปิดหน้าเท้า และห้ามใช้กระเป๋าถือที่ทำจากหนังจระเข้หรือขนสัตว์เพราะสื่อถึงการฆ่าสัตว์ตัดชีวิตค่ะ

คำอวยพรขอให้ผู้เสียชีวิตเดินทางไปสู่โลกหน้าได้อย่างสงบสุข มักพบในสำนวนไว้อาลัยอย่างเป็นทางการ เช่น "ご冥福をお祈りします" (ขออธิษฐานให้ดวงวิญญาณไปสู่สุคติ) คำนี้มักใช้เฉพาะในพิธีแบบพุทธศาสนาเท่านั้น หากเป็นงานศพคริสต์หรือชินโตจะไม่นิยมใช้คำว่า "冥福" เพราะแนวคิดเรื่องภพภูมิต่างกันครับ

หมายถึงการแสดงความเจ็บปวดเสียใจร่วมกับครอบครัวผู้ล่วงลับ วลีคลาสสิกที่ใช้บ่อยคือ "お悔やみ申し上げます" (ขอแสดงความเสียใจอย่างสุดซึ้ง) มักใช้เมื่อต้องการส่งการ์ดจดหมาย เขียนลงในสมุดเยี่ยม หรือเมื่อกล่าวคุยกับเจ้าภาพงานศพครับ

บริการโทรเลขที่ส่งข้อความแสดงความเสียใจไปยังสถานที่จัดงานศพ ในกรณีที่ผู้ส่งติดธุระไม่สามารถเดินทางไปร่วมพิธีได้ด้วยตัวเอง โทรเลขนี้จะถูกส่งไปถึงก่อนเริ่มพิธีและมักจะมีการอ่านออกเสียงชื่อผู้ส่งในระหว่างขั้นตอนการทำพิธีเพื่อขอบคุณด้วยครับ

พิธีกรรมตามคติพุทธโดยการหยิบผงธูปหอมด้วยนิ้วชี้และนิ้วโป้งขวา ยกขึ้นมาเสมอกลางหน้าผากเพื่อแสดงความเคารพ แล้วโปรยลงในเตาเผาถ่านร้อน ขั้นตอนการทำชูโคจะมีระเบียบเฉพาะตัวตั้งแต่ก้มกราบพระพุทธรูป โค้งคำนับญาติผู้ล่วงลับ และคำนับรูปภาพผู้ตาย ซึ่งทุกคนในงานจะต้องทยอยเดินขึ้นมาทำพิธีนี้ทีละคนครับ

แท่นที่จัดตกแต่งอย่างสวยงามและยิ่งใหญ่หน้าสถานที่ประกอบพิธี มีการประดับประดาด้วยดอกไม้โทนสีขาว ขาวเหลือง หรือสีสุภาพ มีการตั้งวางกระถางธูป โคมไฟ และโลงศพไว้ด้านหลังแท่นบูชานี้ครับ

รูปถ่ายที่ครอบครัวเลือกมาเพื่อประดับไว้เหนือแท่นบูชา โดยรูปที่เลือกในปัจจุบันมักจะเป็นรูปที่มีใบหน้ายิ้มแย้มสดใส เพื่อให้ผู้ร่วมงานระลึกถึงช่วงเวลาที่มีความสุขและน่าจดจำของตัวผู้เสียชีวิตขณะมีชีวิตอยู่ครับ

กระบวนการเผาร่างผู้เสียชีวิตตามระเบียบกฎหมายสุขาภิบาลของประเทศญี่ปุ่น ประเทศญี่ปุ่นมีอัตราการเผาศพสูงเกือบ 100% เนื่องจากข้อจำกัดด้านพื้นที่และแนวคิดเรื่องสุขอนามัย โดยหลังจากจบพิธี告別式 โลงศพจะถูกเคลื่อนย้ายไปที่เตาเผาขยะฌาปนสถานทันทีครับ

พิธีการคีบชิ้นกระดูกที่เหลือจากการเผาร่างใส่ในโถโกศอัฐิ โดยมีเอกลักษณ์สำคัญคือการที่ผู้ร่วมงานสองคนจะใช้ตะเกียบพิเศษร่วมกันคีบกระดูกชิ้นเดียวกันพร้อมกัน แล้วส่งต่อไปยังโถอัฐิ ซึ่งนี่คือเหตุผลสำคัญในมารยาทชีวิตประจำวันที่คนญี่ปุ่นห้ามใช้ตะเกียบคีบส่งอาหารต่อกันเด็ดขาด เพราะไปคล้ายกับพิธีเก็บกระดูกในงานศพนั่นเองค่ะ

การหยุดเรียนหรือหยุดงานอย่างเป็นทางการโดยไม่ถือเป็นวันลาปกติเมื่อคนในครอบครัวหรือญาติใกล้ชิดเสียชีวิต ระยะเวลาหยุดจะขึ้นอยู่กับระดับความสัมพันธ์ เช่น หากพ่อแม่เสียชีวิตมักจะลากิจได้ประมาณ 5-7 วัน หากเป็นญาติห่างๆ จะอยู่ที่ 1-3 วันครับ

การจัดพิธีระลึกถึงผู้ล่วงลับหลังจากจัดงานศพเสร็จสิ้นไปแล้ว เช่น ครบรอบ 49 วัน วันครบรอบ 1 ปี 3 ปี 7 ปี และ 33 ปี ซึ่งครอบครัวและญาติจะมารวมตัวกันอีกครั้งเพื่อนิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์และรับประทานอาหารร่วมกันครับ

สายสร้อยลูกประคำไม้หรือหินมงคลที่ผู้ร่วมงานศพถือติดตัวไว้ขณะเข้าร่วมพิธีและทำพิธี焼香 เพื่อปกป้องตัวผู้ถือและสวดระลึกถึงผู้ล่วงลับ ยูอิแนะนำว่าเมื่อสวดมนต์ให้คล้องลูกประคำนี้ไว้ที่มือซ้ายหรือประสานสองมือเข้าหากันเพื่อถือพาดไว้ค่ะ

ซองกระดาษสำหรับมอบเงินในโอกาสต่างๆ รวมไปถึงซองงานศพด้วย แต่สำหรับซองงานศพจะไม่มีแผ่นกระดาษประดับสีแดงทอง (Noshi) ที่มุมขวาบนเด็ดขาด และเชือกรัดต้องเป็นปมตายตัวที่แก้ไม่ได้ (Musubikiri) เพื่อสื่อความปรารถนาว่าจะไม่มีเรื่องร้ายแบบนี้เกิดขึ้นอีกครั้งครับ

คำอุทิศที่เขียนกลางหน้าซองเงินเหนือเส้นเชือกมัด เช่น คำว่า 御霊前 (Goreizen - มอบต่อดวงวิญญาณ) ซึ่งเป็นคำสุภาพที่นิยมใช้กันแพร่หลายที่สุดในงานศพพุทธและชินโต และต้องเขียนชื่อตัวเองเต็มๆ ไว้ใต้เส้นเชือกด้วยหมึกจางครับ

ของที่ระลึกเล็กๆ น้อยๆ ที่ทางเจ้าภาพมอบให้กับทุกคนที่มาร่วมงานเพื่อขอบพระคุณ เช่น เกลือมงคลสำหรับโรยปัดเป่าสิ่งชั่วร้ายก่อนเข้าบ้าน ชาเขียว หรือผ้าขนหนูผืนเล็ก พร้อมกับจดหมายขอบคุณอย่างเป็นทางการครับ